Een sterke voorlichting over een sluipend gevaar

Veel mensen denken dat de Nederlandse natuur zonder gevaren is. We hebben immers geen tijgers en leeuwen, de laatste Nederlandse bruine beer is waarschijnlijk in de 11e eeuw geschoten en de waarnemingen van Lynxen op de Hoge Veluwe betreffen waarschijnlijk groot uitgevallen huiskatten. De natuur is dus vrij van dingen die ons willen op eten en we kunnen er veilig in rond lopen…..tenminste….

De teek en de ziekte van Lyme

Borrelia burgdorferi is een bacterie die wordt overgebracht door verschillende soorten teken en veroorzaakt de ziekte van Lyme. Deze ziekte kan in het ergste geval lijden tot verlamming. Daarentegen is de ziekte van Lyme in een vroeg stadium goed te behandelen en niet iedere teek is besmet met de Borrelia bacterie.. Er is dus geen reden om minder van de Nederlandse natuur te gaan genieten. Het is echter wel slim bepaalde voorzorgsmaatregelen te treffen.

De ziekte van Lyme is namelijk moeilijk te herkennen en in veel gevallen komen mensen die besmet zijn pas relatief laat bij een arts. In een later stadium is behandeling vaak lastig omdat de infectie dan meer door het lichaam verspreid zit. Het voorkomen van een tekenbeet is de beste preventiemethode tegen het verspreiden van de ziekte van Lyme in Nederland. Maar hoe doe je dat? En hoe zit dat nou eigenlijk met die Teken? Zijn ze echt zo gevaarlijk?

Gastcollege

Omdat studenten van Hogeschool Van Hall Larenstein in Velp veel op plaatsen komen waar teken hun jachtgebied hebben is goede voorlichting belangrijk. Dit is al deel van de opleiding Bos en Natuurbeheer maar Studievereniging LaarX wil zich graag inzetten om deze voorlichting nog beter te maken. Om de gevolgen van tekenbeten en het voorkomen hiervan nog beter onder de aandacht van studenten te brengen is op maandag 21 mei een gastcollege verzorgd door Arnold van Vliet. Dit college ging over de biologie van teken, hun gevaar en beetpreventie, en werd georganiseerd in samenwerking met Rovince outdoor clothing.

Het college gaf goede tips en tricks over hoe je een beet kunt voorkomen en leerde de studenten ook hoe een teek te werk gaat en waardoor ze worden aangetrokken. Het was een openbarend college waar de (basis)kennis van iedereen werd  getest met een quiz met stemkastjes! Hiernaast kregen we goede feitelijke en actuele informatie over een vaak onderschat  beroepsrisico.

Teken op Larenstein?

Na het gastcollege had Arnold ook nog even tijd voor de ultieme test. Is landgoed Larenstein teekvrij of niet? Na enkele plekken bemonsterd te hebben vonden we een teek. Dit betekend dat het Landgoed helaas niet vrij van teken is, maar er is een lichtpuntje. Op vergelijkbare plekken in de omgeving zouden we volgens Arnold al makkelijk 40 teken gevangen hebben. Het landgoed blijft dus een relatief veilige plek om te werken(of in de zon te liggen!) Dit is misschien deels te verklaren door de in mindere mate aanwezigheid van grote zoogdieren. Of zijn er andere factoren in het spel? Wellicht een interessant onderzoek voor studenten!

20% Korting voor studenten!

Om studenten van Hogeschool Van Hall Larenstein nog beter te beschermen tijdens hun werk,maar ook vrije tijd, heeft Rovince en speciale aanbieding bedacht samen met LaarX.

Rovince verkoopt tekenwerende kleding die de drager beschermt tegen aanvallen van deze kleine ondeugden. Het bedrijf heeft als missie een groter bewustzijn te creëren voor de gevaren van teken en mensen te beschermen tegen de ziekte van Lyme.  Om ook de studenten goed te beschermen is deze kleding nu in de webshop te bestellen met 20% korting!

Via de website van studievereniging LaarX is meer informatie te vinden over de actie en kun je ook links vinden naar meer informatie over teken en Rovince.

Tekst: Tim van leeuwen en Joline Middelberg

Foto: Joline Middelberg

De Witte klaverzuring

Door de warme periode in maart liep de ontwikkeling van planten voor op de normale situatie. Maar door de kou van de afgelopen tijd zijn we deze voorsprong kwijt geraakt.

Op dit moment bloeit de Witte klaverzuring (Oxalis acetosella) in het Kappellenbos  op het landgoed. Deze overblijvende plant komt voor op vochtige beschaduwde plaatsen in bossen en heggen en voelt zich hier dus goed thuis. Witte klaverzuring is het meest gespecialiseerd aan een minimale lichtbehoefte. De planten blijven erg laag maar de wit tot paars geaderde kroonbladeren vallen goed op. De drie hartvormige blaadjes lijken op klaver maar het is geen familie.

Witte klaverzuring bevat een hoog gehalte aan oxaalzuur, waardoor het een bittere zure smaak heeft. Dit komt ook terug in de naam. Oxalis is afgeleid van het Griekse woord oxys dat zuur betekent. De tweede naam acetosella betekent in het Latijn ‘naar azijn smakend’. In Noord-Amerika werd klaverzuring door indianen aan hun paarden gevoerd om ze sneller te laten lopen.

Tekst en foto: Niek Meister
Met dank aan: Andre van Harxen

Een slak aan de wandel

Regen is nou niet voor iedereen een van de meest ideale weersomstandigheden voor een gezellige avondwandeling. Deze Wijngaardslak (Helix pomatia) dacht daar duidelijk anders over. Normaal worden deze dieren op Landgoed Larenstein alleen gevonden rond de ruïne van de voormalige pastoorswoning. Deze slak was duidelijk wat avontuurlijker en werd door Ben ter Mull gevonden op een van de paden in de demonstratie tuin. Dit betekend dat deze “wereldreiziger” toch wel enkele honderden meters van zijn oorspronkelijke habitat verwijdert is geraakt!

Maar waarom komen Wijngaardslakken nou niet over heel het landgoed voor? Dit heeft te maken met het enorme huis dat ze op hun rug mee dragen. Met een huisje van maximaal 5 cm in doorsnede is deze slakkensoort de grootste huisjesslak van ons land. Voor de bouw van een dergelijk huisje is natuurlijk een hoop kalk nodig. Omdat de ruïne gebouwd is met kalkrijk cement vinden wijngaardslakken hier de omstandigheden die ze nodig hebben. De rest van het landgoed is dus te kalkarm om de Wijngaardslak van een geschikte woning te voorzien.

Deze reizende Wijngaardslak verkeert overigens in goed gezelschap. Biologen gaan er van uit dat de slak van nature gebonden is aan warmere streken in Midden en Zuid Europa. Hoe komen de slakken dan hier? Wel laten we zeggen dat mensen overal ter wereld altijd en in alle tijdperken de vreemde gewoonte lijken te hebben dingen die slijmerig en onappetijtelijk zijn als delicatesse te beschouwen. De eerste vondst van wijngaardslakken dateren waarschijnlijk uit het Neolithicum wat de Wijngaardslak waarschijnlijk tot een van de oudste exoten in ons land maakt. Ik kan mij niet indenken dat een dergelijk slijmerig stukje vlees echt heel lekker is maar kennelijk waren onze voorouders er zo aan verknocht dat ze genoeg dieren hebben ingevoerd om een stabiele populatie te stichten. Later geholpen door de Romeinen is de wijngaardslak inmiddels niet meer weg te denken uit de Nederlandse fauna. Ze wordt niet meer beschouwd als exoot en wordt zelfs gezien als een zeldzame diersoort die het beschermen waard is. Van exotisch voedingssupplement naar beschermd natuurschoon, die wijngaardslakken zijn dus lang zo sloom nog niet!

Foto: Ben ter Mull

Tekst: Tim van Leeuwen met dank aan Ben ter Mull voor de inspiratie

Ode aan de Vroegeling

Vertrapt, ondergeschoffeld, afgebrand, weggestroomd, vergiftigd, besprenkeld met hondenurine en dan ook nog eens veelal overgeslagen door floristen…..als Vroegeling (Erophila verna) is je leven echt geen lolletje! Hoog tijd dus om eens de loftrompet te steken over dit prachtige kleine kruisbloempje! Dit kleine doorzettertje heeft namelijk nog al wat in zijn mars!

Ten eerste is het vaak een van de eerste planten die bloeit in het voorjaar. De plant overwintert als rozetje en zo snel het enigszins vorst vrij is lopen de plantjes uit en vormen zich vaak grote tapijten witte bloempjes. In vroeger tijden deed hij dat in korenvelden voor het gewas tijd kreeg om uit te lopen. Toen koren werd vervangen door graansoorten met een hogere gewasopbrengst moest de Vroegeling een ander onderkomen gaan zoeken. De plant heeft toen in korte tijd een transformatie ondergaan die zelfs veel mensen nog zwaar valt, van boerenkinkel naar echte kosmopoliet. Door zijn grote aanpassingsvermogen is de plant opgeklommen van onkruid tussen het graan tot de nachtmerrie van iedere gedetineerde schoffelaar! Je kunt namelijk wieden wat je wil, volgend jaar staan er weer net zo veel Vroegelingen als je dit jaar hebt weggehaald. Een echte vastbijter dus!

Naast het feit dat het plantje een kleine doorzetter met een groot aanpassingsvermogen is, is zij ook nog eens geweldig dankbaar foto-object! De stengels wringen zich in allerlei vreemde hoeken wat het erg leuk maakt om naar te kijken. Het zijn net balletdanseressen met een witte jurk. Neem daarbij dat de plantjes heel algemeen zijn en je hebt een ideale combinatie! Ofwel; is de Zeearend, Herfstschroeforchis of Julikever waar je eigelijk naar op zoek was even niet voor handen? Geen nood! Je hebt je 20 kilo aan camera spullen niet voor niets mee gesleept! Er is namelijk altijd wel een Vroegeling in de buurt om je op te vrolijken….als je tenminste vroeg genoeg bent natuurlijk.

Tekst en foto,

Tim van Leeuwen

Het is weer zover: de paddentrek!

Elk jaar tussen februari en april wanneer de bodemtemperatuur 4 a 5 graden is trekken de padden vanaf hun overwinteringplaats naar de plek waar ze eieren gaan leggen. Ze overwinteren in de begroeiing van bossen parken en in tuinen, ingegraven onder bladeren, onder houtstapels en in holen. Ook op Landgoed Larenstein is het weer zo ver en daarom nemen we een kijkje in het paddenleven.

Padden blijken te beschikken over een soort postduiveninstinct waardoor ze terugkeren naar het water waar ze zelf uit het ei zijn gekomen( soms meer dan 2 km). Hoe dit kan is nog niet bekend maar uit tests blijkt dat de reuk geen rol speelt en veranderingen op de route geen probleem vormen.

De mannetjes beginnen eerst aan de tocht en proberen zich onderweg vast te klampen aan een passerend vrouwtje (herkenbaar aan de opgezwollen buik vol met eitjes).

Een graad of 10 en regenachtig weer, dat zijn niet voor iedereen ideale weersomstandigheden maar wel voor de paddentrek. Een beetje pad laat zich niet vellen door onverwachtse kou, bij vorst graven ze zich ter plekke in.

Als mannetjespad valt het niet mee, de concurrentiestrijd is enorm door het grote overschot aan mannen. Daardoor kan het voorkomen dat een iets te enthousiaste pad een ander mannetje, een kikker of een dode vis in de paargreep (amplexus) neemt.

3 dagen na aankomst op locatie begint de eigenlijke paring. Hierbij perst het vrouwtje haar eiersnoeren naar buiten en bevrucht het mannetje de eieren. Na de paring trekken ze verder naar hun zomerverblijven waar ze zich overdag schuil houden en `s nachts jagen op slakken en insecten.

Als de zomer voorbij is trekken de geslachtsrijpe padden naar hun overwinteringplaats en de overige padden zoeken ter plaatse een plek om te overwinteren.

Bronnen: http://dier-en-natuur.infonu.nl/natuur/7202-de-paddentrek-voortplanting-door-paringsdrang.html
http://nl.wikipedia.org/wiki/Amfibie%C3%ABntrek

Tekst: Niek Meister
Foto: Robin Kraaij

Ontvouwen van de aronskelk in het kapellebos.

Op dit moment ontvouwt de Gevlekte Aronskelk in het Kapellenbos. De bladeren zijn net uit de grond en over een maand tot anderhalve maand is de bloeiwijze te zien.
De bloeiwijze van deze plant is erg interessant omdat de bloemen geen nectar leveren maar insecten lokken met een sterke geur. De insecten worden hartelijk ontvangen en meteen voor 24 uur opgesloten. (deze strategie heet sapromyofilie)

De vrouwelijke bloemen ontwikkelen zich eerst en zodra ze rijp zijn voor bestuiving geeft de appendix van de bloem een sterke geur af die lijk op mest of urine. Gek genoeg vinden insecten deze geur erg lekker en als ze dan op het omgevende blad of op de rand van de bloeiwijze gaan zitten glijden ze uit in een laagje olie. Door de uitsteeksels van de mannelijke bloemen en de olie aan de binnenzijde van de bloeiwijze is ontsnappen niet mogelijk.
Vervolgens wordt een druppel kleverige vloeistof uitgescheiden door de vrouwelijke bloemen en doordat de insecten hiermee in aanraking komen komt het stuifmeel van een andere Aronskelk op de vrouwelijke bloemen terecht.

Hierna vinden er een aantal veranderingen plaats. De kleverige uitscheiding verdwijnt, de mannelijke bloemen komen tot rijping en werpen het stuifmeel uit dat weer blijft kleven aan de insecten die nog in de bloeiwijze zitten. Hierna verdwijnt ook de olie en verslappen de uitsteeksels zodat de insecten naar buiten kunnen.

Dit was nog niet alles want de bloeiwijze van de Aronskelk produceert bij dit proces ook nog eens warmte. De temperatuur kan oplopen tot 15°C hoger dan de omgevingstemperatuur.

Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/Aronskelk

Tekst en foto: Niek Meister